جهش اخیر قیمت دلار در بازارهای غیررسمی، این پرسش را در افکار عمومی پررنگ کرده که آیا کشور بار دیگر با بحران کمبود منابع ارزی مواجه شده است؟ بررسی دقیق متغیرهای کلان و بازار رسمی نشان می‌دهد جنس نوسان اخیر با دوره‌های افت شدید درآمد ارزی تفاوت بنیادین دارد و متغیرهای دیگری در حال نرخ‌سازی […]

جهش اخیر قیمت دلار در بازارهای غیررسمی، این پرسش را در افکار عمومی پررنگ کرده که آیا کشور بار دیگر با بحران کمبود منابع ارزی مواجه شده است؟ بررسی دقیق متغیرهای کلان و بازار رسمی نشان می‌دهد جنس نوسان اخیر با دوره‌های افت شدید درآمد ارزی تفاوت بنیادین دارد و متغیرهای دیگری در حال نرخ‌سازی هستند.

وضعیت درآمدهای ارزی؛ ورود منابع قطع نشده است

برخلاف این تصور عمومی که هرگونه رشد نرخ به معنای توقف ورود ارز است، آمارهای رسمی تصویر پایداری از سمت عرضه ارائه می‌دهند:

  • تحقق درآمدهای نفتی: گزارش‌های عملکرد بودجه نشان می‌دهد درآمدهای نفتی در ۵ ماهه نخست سال به ۱۱۰ درصد رقم مصوب رسیده و بیش از ۷.۵ میلیارد دلار ارز نفتی وصول شده است.
  • رشد چشمگیر بازار تجاری: متوسط معاملات روزانه بازار ارز تجاری از ۴۶ میلیون دلار در فروردین به ۱۳۱ میلیون دلار در شهریور (رشد ۲.۸ برابری) افزایش یافته است.
  • کاهش تعهدات ارزی معوق: حجم تعهدات ارزی ایفا‌نشده با تأخیر از حدود ۳ میلیارد دلار به کمتر از ۳۰۰ میلیون دلار تقلیل یافته است.

بازار کم‌عمق و شکل‌گیری قیمت‌های هیجانی

اگر عرضه تجاری جریان دارد، چرا قیمت دلار صعودی شد؟ پاسخ در ساختار «کم‌عمق بودن» بازار آزاد نهفته است. در این بازار:

  1. نرخ‌ها لزوماً بر پایه حجم سنگین معاملات فیزیکی کشف نمی‌شوند، بلکه در شبکه‌ای از معاملات فردایی، نقدی محدود و فضاسازی‌های مرزی شکل می‌گیرند.
  2. در فضایی با نااطمینانی سیاسی، با عقب‌نشینی فروشندگان و ورود محدود خریداران، قیمت می‌تواند با ارقام اندک چند کانال بالا برود.
  3. در نتیجه، بین «رشد قیمت دلار» و «تقاضای واقعی تجاری» تمایز وجود دارد؛ بازار بیش از آنکه واقعیت حجم تبادلات را منعکس کند، تقاضای سفته‌بازانه و انتظارات را قیمت‌گذاری می‌کند.

نقش سنتی درهم و کانال سلیمانیه در سیگنال‌دهی به تهران

بازارهای منطقه‌ای همواره به عنوان لنگرهای انتظاری عمل می‌کنند. هرگونه اصطکاک موقت، کندی در تسویه حواله‌ها یا محدودیت انتقال پول در مبادی مانند درهم امارات یا دینار/دلار سلیمانیه، پیش از اثرگذاری بر متغیرهای بنیادی اقتصاد، به‌سرعت بر نرخ دلار در تهران اثر روانی می‌گذارد.

چرا تزریق اسکناس فوراً نرخ آزاد را متعادل نمی‌کند؟

زمانی که منشأ فشار قیمتی، تقاضای احتیاطی و انتظارات سفته‌بازانه باشد، افزایش عرضه فیزیکی به‌تنهایی تقاضای روانی را مهار نمی‌کند؛ چرا که بخشی از خریداران برای حفظ ارزش دارایی یا کسب سود وارد می‌شوند. در این شرایط، راهکار اصلی روان‌سازی انتقال حواله‌ها، کاهش زمان تسویه و تعمیق بازارهای رسمی است.

سنجه اصلی آینده: «حجم معامله» نه صرفاً «تابلوی قیمت»

کارشناسان اقتصادی تأکید دارند که ملاک پایداری یا شکنندگی موج فعلی، حجم معاملات ثبت‌شده در نرخ‌های بالاست. اگر قیمت‌های افزایشی نتوانند تقاضای واقعی پایدار ایجاد کنند، نرخ‌های متأثر از کم‌عمقی بازار شکننده خواهند بود؛ اما در صورتی که این انتظارات روانی به تقاضای تجاری و مصرفی واقعی گره بخورد، مدیریت بازار پیچیده‌تر خواهد شد.